U istraživanju koje je provedeno učestvovao je i Omer Gabela (in memoriam) , dugogodišnji istražitelj ratnih zločina i bivši službenik Državne agencije za istrage i zaštitu (SIPA). Tokom četrnaest godina profesionalnog rada radio je na velikom broju predmeta ratnih zločina, a devet godina bio je vođa tima za istraživanje genocida i zločina počinjenih na području Srebrenice i Podrinja. Njegov profesionalni rad pratio je i akademski razvoj — magistrirao je i doktorirao na Fakultetu za kriminalističke nauke Univerziteta u Sarajevu na temama istraživanja genocida i ratnih zločina.
Prema njegovom iskustvu, ovo istraživanje se razlikovalo od klasičnih policijskih istraga. Dok operativne istrage moraju slijediti stroge formalno-pravne procedure i prikupljati dokaze za sudske postupke, naučno-istraživački pristup omogućio je slobodnije prikupljanje svjedočenja i sistematizaciju podataka s ciljem stvaranja cjelovite slike stradanja. Upravo ta kombinacija profesionalnog iskustva i naučne metodologije omogućila je prikupljanje empirijskih podataka direktno na terenu, u razgovorima sa svjedocima i žrtvama.
Rezultati ukazuju da su Romi tokom rata od 1992. do 1995. godine bili izloženi svim oblicima zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava — ubistvima, protjerivanjima, zatvaranjima, prisilnom radu i seksualnom nasilju. Posebno su dokumentovani slučajevi javnog nasilja i ponižavanja, uključujući silovanja Romkinja pred članovima porodice.
Istraživanjem je mapirano gotovo 30 lokacija stradanja Roma širom Bosne i Hercegovine. Među njima su Foča (grad, Šukovac i Miljevina), Goražde – naselje Zupčići, Bratunac – Pirići i Orlo, te područje Srebrenice (Kazani, Sase, Trubari i Skelani). Zločini su zabilježeni i na području Zvornika, uključujući Skočić i naselje Ciganluk, kao i u Kasabi gdje su ljudi ubijeni i protjerani, a naselja ostala spaljena i napuštena.
U Bijeljini su dokumentovana ubistva i seksualna zlostavljanja, uključujući slučajeve u kojima su žene nakon silovanja rodile djecu, ali i tragične posljedice po njihovo mentalno zdravlje. Stradanja su evidentirana i na području Kalesije, Teočaka, Modriče i Doboja, gdje su zabilježeni ubistva, silovanja i logori. U Derventi su Romi hapšeni i ubijani, a posmrtni ostaci pronađeni su u masovnoj grobnici ekshumiranoj 1999. godine. Slučajevi ubistava zabilježeni su i u Banjoj Luci i Prijedoru, gdje postoji i pravosnažna presuda Suda Bosne i Hercegovine za ubistvo devet osoba romske nacionalnosti. Posebno su istaknuti logori Batković kod Bijeljine i Luka u Brčkom kroz koje je prošao veliki broj civila, a gdje su zabilježeni teški oblici torture i zlostavljanja.
Omer Gabela naveo je da je vrijednost prikupljenih podataka u tome što predstavljaju empirijski trag — dokument koji ostaje i nakon što svjedoci i počinioci više ne budu živi. Dokumentovanje omogućava da se stradanje Roma prepozna, da postane dio historijskog zapisa i da se otvori prostor za institucionalnu i društvenu podršku žrtvama.
„Iz sjene u sjećanje“ je serijal koji dokumentuje i priznaje romske žrtve rata, koje su ostale izvan službenih narativa i većine registara. Serijal realizuje Kali Sara – Romski informativni centar, kroz projekat “Unapređenje učešća Roma u tranzicijskoj pravdi u BiH”, finansiran sredstvima Vlade Ujedinjenog Kraljevstva.
In memoriam Omer Gabela
